MALTA to mały kraj położony ok. 90 km na południe od Sycylii i właśnie jej położenie pomiędzy Europą i Afryką na Morzu Śródziemnym spowodowało, że stała się na przestrzeni wieków obiektem zainteresowania wielu sąsiadujących mocarstw. Jest najbardziej wysuniętym na południe krajem europejskim (leży dalej na południu niż niektóre miasta Afryki Północnej), oddalona tylko 285 km od Tunezji i Algierii. Malta przechodziła burzliwą historię wędrując z rąk do rąk przeróżnych władców, co w ostatecznym rozrachunku wpłynęło na bogactwo kulturowe, językowe, architektoniczne, a nawet kulinarne tego liczącego sobie zaledwie  316m2 kraju. A historia tego kraju jest przecież długa, bo sięga 5000 r. p.n.e. Z tego okresu to datują się pozostałości archeologiczne odkryte w jaskiniach, w których żyli ludzie neolitu.


W połowie czwartego tysiąclecia zaczęły powstawać wielkie budowle o charakterze kultowym - takich megalitycznych świątyń na Malcie jest kilkanaście (np. Hagar Qim). Należą one do najstarszych budowli europejskich, a niektóre z nich należą do najstarszych na świecie - są starsze nawet niż piramidy egipskie. Do końca nie wiadomo, jakie było dokładne ich przeznaczenie. Wiele z tych budowli stanowi do chwili obecnej zagadkę dla naukowców, nie wiadomo nawet jak zdołano je wznieść w owym czasie, nie znając jeszcze wielu narzędzi budowlanych. Obecnie kilka z tych okazałych  świątyń  (lub ich pozostałości) jest wpisanych na światową listę UNESCO.


Dalsza historia Malty to kolejno władze sprawowane przez Fenicjan, Kartagińczyków, Rzymian, Bizantyjczyków, Arabów, Sycylijczyków, Francuzów i Brytyjczyków. Wszystkie te wpływy mają swoje odzwierciedlenie w bogatej kulturze Malty i właśnie dzięki niej możemy podziwiać różnorodność tej pięknej wyspy. Wspominając o historii Malty nie sposób pominąć kwestii początku chrześcijaństwa. Otóż w 60 roku n.e. u północnych brzegów wyspy  (w tym miejscu zatoka nosi dziś nazwę Św. Pawła) rozbił się statek przewożący do Rzymu Św. Pawła. To właśnie Św. Paweł rozpoczął szerzenie nauk chrześcijańskich i został pierwszym biskupem Malty. Efekty jego działalności są, można powiedzieć, długotrwałe - na Malcie żyje obecnie ok. 96% katolików, a mała wyspa posiada podobno nie bagatela - 359 kościołów!


Dla wielu Malta kojarzy się przede wszystkim jednak ze słynnym Zakonem Maltańskim i słusznie. W 1530 roku Malta została przekazana Zakonowi Rycerskiemu Św. Jana z Jerozolimy i była rządzona przez Wielkich Mistrzów do 1798 roku, czyli do czasów Napoleona. To właśnie zakonowi przypisuje się największy rozwój i rozkwit Malty. W  tym też czasie zaprojektowano i przeniesiono stolicę wyspy do Valletty, którą jest do dnia dzisiejszego. Valletta jest imponującą aglomeracją, w której historię chłonie się na każdym rogu i w każdym zaułku.


Ale Malta to nie tylko historia i zachwycająca architektura - Malta wraz z pozostałymi wyspami archipelagu (Gozo i Comino, które są również zamieszkałe, oraz kilkoma niezamieszkałymi jak Cominotto i Wyspa Św. Pawła) to również, a może przede wszystkim raj natury. Na Malcie nie ma jezior, rzek i lasów, a mimo to można godzinami upajać się widokami, przede wszystkim z uwagi na formacje skalne wtapiające się w morski pejzaż. Chyba najznamienitszym przykładem jest Lazurowe Okno na wyspie Gozo i Błękitna Grota. Ale takie widoki można podziwiać dosłownie wszędzie, a wiele z tych miejsc owiane jest legendami i mitami, jak choćby ta związana z Grotą Kalipso, w której ponoć przez siedem lat córka Atlasa Kalipso więziła Odyseusza.


Malownicze krajobrazy można podziwiać w miejscach takich jak Marsaxlokk (wymawiane Marsaszlok), przystani rybackiej, która słynna jest ze swojego coniedzielnego targu. Ta tętniąca życiem miejscowość jest niesłychanie barwna - kolor morza przeplata się z kolorami wspaniale prezentujących się jaskrawo pomalowanych łodzi. Wzdłuż przystani ciągną się stragany pełne owoców morza, warzyw, owoców i wszelkich innych wspaniałości. Uroczo jest usiąść w jednej z wielu restauracji i obserwować to wspaniale zjawisko, a pogoda na Malcie służy ku temu, zimy są tu krótkie i łagodne w zasadzie, a temperatura nie spada poniżej  12-13 stopni.


Klimat, natura i pejzaże z pewnością wypłynęły na to, że Malta jest miejscem uwielbianym przez filmowców. Wiele słynnych filmów było kręconych właśnie tutaj, m.in.: Troja, Gladiator, Hrabia Monte Christo, a ostatnio By the Sea z Angeliną Jolie i Bradem Pittem w rolach głównych. Po zakończeniu zdjęć do Popeye, pozostawiono wioskę stworzoną na cele tego filmu. Można ją zwiedzać i  stanowi ona atrakcję turystyczną.


Maltańska kuchnia nie jest szeroko znana, a szkoda, bo jest ciekawą kombinacją wpływów pobliskiej Sycylii, kuchni brytyjskiej i dań Afryki Północnej. Naturalne jest, że rozkoszować się na Malcie możemy owocami morza, ale szeroko obecne w kuchni jest również mięso. Maltańskim, można powiedzieć, narodowym daniem jest fenek czyli królik w rożnej postaci (potrawka, pasztet itp.), nie mniej słynne jest bragjoli, czyli zrazy wołowe nadziewane mielonym mięsem, oliwkami, jajkami i bekonem, timpana rodem z Włoch czyli zapiekanka z mięsa, makaronu, sera i jaj, gbejna czyli owczy  ser szczególnie ceniony na Gozo. Koniecznie trzeba spróbować ftirę, czyli maltański chleb i wszędzie obecne pastizzi, pierożki maltańskie czyli coś w rodzaju pasztecików z ciasta francuskiego nadziewanych serem lub nadzieniem z groszku. No i okazuje się, że napoje  nie są  wcale gorsze od dań. Otóż przysmakiem szczególnie w upalne dni jest Kinnie czyli napój z gorzkich pomarańczy, maltańskie lekkie piwo Cisk oraz… maltańskie wino, otóż tak. Wielkość upraw wprawdzie jest mała, dlatego mało znamy wino maltańskie zagranicą, ale będąc na Malcie koniecznie trzeba spróbować właśnie maltańskich szczepów.





Tekst i zdjęcia: Agnieszka Jasińska-Goerdt, przedstawiciel maltańskiego biura Oswald Arrigo w Polsce. Więcej informacji o firnie Oswald Arrigo, zajmującej się organizacją programów motywacyjnych i wyjazdów turystycznych na Maltę i Gozo na www.arrigoswaldmc.com

Warto obejrzeć przynajmniej dwa filmy Bunuela, „Pies andaluzyjski” i „Złoty wiek” a następnie zastanowić się nad ich przesłaniem oraz jak surrealiści wpłynęli na jego twórczość.
Po obejrzeniu od razu wyłania się kilka charakterystycznych dla surrealistów tematów, sen który się kojarzy z psychoanalizą Freuda, czarny humor, natura i niszcząca ją nowoczesność oraz specyficzne podejście do śmierci.

Surrealiści a psychoanaliza.
  „Uwielbiam sny, nawet sny koszmarne, te zdarzają mi się najczęściej. Usiane są zawsze przeszkodami, które znam i które rozpoznaję. Ale mimo wszystko bardzo je lubię (…) To szaleńcze upodobanie do snów, dla samej przyjemności marzenia we śnie, bez jakiejkolwiek potrzeby tłumaczenia go, jest jedną z tych skłonności, które zbliżyły mnie do surrealizmu”  - Bunuel „ Moje ostatnie tchnienie”                                    
 Surrealiści zdegustowani światem, w którym dopiero, co zakończyła się pierwsza wojna światowa, która według nich obnażyła, bankructwo, fałsz, pustkę zasad, ideałów i wartości, na których wspierało swą egzystencję społeczeństwo burżuazyjne, szukali ucieczki w absurdzie.
W 1924 roku Andre Breton w Manifeście Surrealistów, wyraził nieufność wobec intelektu, pogardę dla zdrowego rozsądku, cielesnego racjonalizmu i pragmatyzmu. Nastąpiła rewolta świadomości i podświadomości, uwolnienie się spod władzy rodziny, kościoła i państwa, uznanie nadrzeczywistości. Rewolucja i miłość traktowane były odtąd przez surrealistów, jako cele równorzędne, stanowiły począwszy od lat dwudziestych do sześćdziesiątych  obok snów i przypadkowego spotkania – stały temat w sztuce.
Rozpoczął się kult wyobraźni, marzenia senne oraz halucynacje mają odtąd pomagać w poznawaniu świata.            
„Ludzie żyją z zamkniętymi oczami, wśród przepaści” ostrzega Aragon w wieśniaku Paryskim.  Aparat fotograficzny odkrywa cuda, rejestrując nadrzeczywistość zbyt ulotna dla oka. Surrealiści zachłysnęli się możliwościami, które pojawiły się wraz z upowszechnieniem fotografii, a jeżeli fotografia potrafiła pokazać świat nierealny, to co dopiero może przekazać taśma filmowa. Często podkreślano, że film i psychoanaliza narodziły się niemal jednocześnie i że nie jest to zbieżność przypadkowa .
 Freud w swojej koncepcji określa sen jest „halucynacyjną psychozą pożądania”, która spełnia nasze życzenia, nawet te najbardziej ukryte i szalone. Dominującą rolą snu jest nieświadome pragnienie związane ze stłumionym pragnieniami z dzieciństwa, które są reaktywowane przez dwa bodźce, które doprowadzają do pojawienia się snu, który może pełnić swoją rolę wówczas, gdy halucynacja jest brana za percepcję, nierepresjonowane przedświadome „pozostałości dnia”.                                          
Ta fascynacja snem, miała duży wpływ na twórczość surrealistów, a że sen to rodzaj projekcji przypominającą projekcję filmową, tak więc nic dziwnego, że film „Pies andaluzyjski” z 1929 roku powstał z konfrontacji dwóch marzeń sennych.  Bunuel wspomina „ Przyjechaliśmy na kilka dni do Figueras na zaproszenie Salvadora Dali, opowiedziałem mu, że śniła mi się niedawno postrzępiona chmura przecinająca księżyc i ostra brzytwa przecinająca oko. On natychmiast odpowiedział, że właśnie widział we śnie poprzedniej nocy rękę pełną mrówek. Dodał: Może zrobimy film? (…) Scenariusz został napisany w niecały tydzień zgodnie z bardzo prostą regułą przyjętą za obopólną zgodą: odrzucić wszelki pomysł, wszelki obraz, które mogłyby skłaniać do wyjaśnienia racjonalnego, psychologicznego czy kulturowego. Otworzyć wrota temu, co irracjonalne. Dopuszczać tylko obrazy, które nas zafrapują, nie starając się sie dociec, dlaczego.”   Tak jak symboliści stawiali sen nad jawa, tak surrealiści stawiali między nimi znak równości.
W patrzeniu na świat tak samo przydatne były w ich pojęciu oczy otwarte jak zamknięte. Scena końcowa „Psa andaluzyjskiego”, kobieta i mężczyzna, niespełnieni kochankowie, zakopani w piasku i wystawieni na palące słońce, to ofiary gnicia, ślepoty i śmierci.

Czarny humor

Andre Breton guru surrealistów, wymyślił pojecie czarnego humoru, okrutnego pełnego ironii, obalającego autorytety, obnażającego hipokryzję, nieznoszącego podporządkowania logice, normom społecznym i regułom języka, wykazując dwuznaczność wszystkiego, odsłaniającego głęboko skryte zakamarki ludzkiej natury, krótko mówiąc spełniającego kategorie wywrotu.  Po raz pierwszy określenia czarny humor użył Breton w liście pisanym w 1936 roku, wywiódł je z anglosaskiej tradycji, określającej stan melancholii, jako „black humour”. Surrealistów pociągało u Freuda pojecie jaźni, przejawiającej się w odrzuceniu rzeczywistości, w zgodnym z zasadą przyjemności buncie przeciw ograniczeniom narzuconym przez świat zewnętrzny. Według Bretona „czarny humor” jest zjawiskiem nieuchwytnym definiował go, jako wyraz triumfu freudowskiej zasady przyjemności.
„Przepowiadałem już wcześniej, że czarny Sfinks humoru obiektywnego musi spotkać białego sfinksa przypadku obiektywnego i że cała późniejsza twórczość ludzkości będzie owocem ich uścisków” Andre Breton Preface.
Piękno nadrealistyczne, wiąże się z kategorią „piękna konwulsyjnego”. Ważną a może nadrzędną była kategoria cudowności, o której pisał Breton w swoim Manifeście, kategoria grozy i tajemniczości oraz czarny humor. Każdy mit potrzebuje oprócz uczucia cudowności uczucie grozy i tajemniczości.  Z upodobaniem do niesamowitości wiązało się upodobanie do czarnego humoru. Czarny humor w filmie surrealistycznym to przesłanie do zinterpretowania przez odbiorcę. Centrum zainteresowania surrealistów były możliwości ludzkiego umysłu.   W „Złotym wieku” – tłum wytwornych obywateli brnie przez skaliste wybrzeże i błota do miejsca gdzie zostanie wmurowany kamień węgielny pod miasto Rzym, uroczystość przerywa kochająca się para w błocie.  W filmie surrealistycznym nic nie dziwi, nawet wylegująca się krowa w łóżku, „(…) przychodziło mi do głowy mnóstwo pomysłów, gagów, jak na przykład wózek pełen robotników, przejeżdżający przez elegancki salon, czy ojciec zabijający syna za to, że spadł mu popiół z papierosa. Notowałem je na chybił trafił. (…) Dali przesłał mi listownie wiele pomysłów i przynajmniej jeden z nich znalazł się w filmie: idący przez park człowiek z kamieniem na głowie. Przechodzi obok posagu. Posąg tez ma kamień na głowie.”  Bunuel „Moje Ostatnie tchnienie”



Natura a nowoczesność.

W latach 1930-34 zaprzyjaźniony z surrealistami Painleve nagrywa filmy przyrodnicze, pokazując je przy akompaniamencie awangardowej muzyki. Jego filmy rejestrowały narodziny konika morskiego, spółkowanie mięczaków hermafrodytów, czy pocałunek nietoperza. Zafascynowany nimi Bunuel wykorzystuje je potem w swoich filmach, robiąc sceny zbliżeń na żyjące lub tkwiące w szklanych gablotach na mieszczańskich kominkach owady. Prolog „Złote wieku” rozpoczyna się sceną z życia skorpionów.                                                              
Na początku lat 30-tych mit współczesności opanował surrealistyczną wyobraźnie całkowicie. Zadziałała magia współczesnego miasta. Tą fascynacje najlepiej pokazuje powieść Aragona, w której zachwycony Paryżem wieśniak, szuka po ulicach cudów codzienności. Z tych jego wędrówek wyłonił się opis narodzin nowoczesnego miasta. Mit ten z mitem futurystów łączy fascynacja tempem i mechanizacja współczesnego życia. Dochodzi do niej niepokój związany z gwałtownością zmian, oraz nostalgia za tlącymi się tu i ówdzie pozostałościami XIX wieku. W odróżnieniu od futurystów surrealistom nowoczesne życie jawiło się, jako silnie zabarwione wiktoriańską patyną.  Wrażliwy na wszelkie przemiany wieśniak w Paryżu notuje schyłek nienadążających za współczesnością schyłek dawnych religii. „W mijanych wsiach widzę puste kaplice. Nowi bogowie wyparli starych, człowiek współczesny pada na twarz nie przed krucyfiksem, lecz przed córą swojego geniuszu maszyną. Miejsce przydrożnych kaplic zajęły „wielkie bóstwa czerwone, wielkie bóstwa żółte, wielkie bóstwa zielone, wzniesione przez bezimiennych rzeźbiarzy metalowe potwory (…) Pompy benzynowe przypominają bogów Egipcjan i ludożerczych plemion: niedługo na ich widok będzie się robić znak krzyża: Heroiczne te zmiany dokonują się tuż obok, mity nie wietrzeją w książkach, lecz rodzą się na ulicy z gorączki istnienia. Nie rozpoznawałem bogów na ulicy(…) nie rozumiałem, że mit jest przede wszystkim rzeczywistością i potrzebą umysłu, że jest drogą świadomości, jej latającym dywanem (…). Oświeciła mnie właśnie myśl, że ogarnięty jestem szaleństwem nowoczesności.”
Ten niepokój nowoczesności, wkraczającym miastem, Bunuel wychowany w hiszpańskiej wiosce, gdzie jak sam mówił czas zatrzymał się w średniowieczu ( wiecznie głodne dzieci, żebracy czekający na pajdę chleba, pod brama domu jego rodziców, nieustające procesje religijne) przedstawia w „Złotym wieku”, gdzie miasto i idący z nim układy społeczne, zgnilizna i zakłamanie, pożerają nieskrępowaną naturę i wolnych ludzi.
Odnajdując inspiracje z ulicznych afiszów, gazetowych ogłoszeń i powieści w odcinkach, surrealiści w kulturze popularnej odnajdywali to, czego nie widzieli w oficjalnej sztuce. Znaki nowej kultury masowej - reklamy, szyldy, neony były dla nich wylęgarnią nowej wrażliwości i talizmanami rzeczywistości surrealnej. W „Złotym wieku” Bunuela 1930 rok, zbliżenia na reklamy służą wywołaniu seksualnych skojarzeń.  Afisz przedstawiający kobiecą dłoń sięgającą po puszek do pudru marki Leda, podnieca głównego bohatera pożądającego ukochanej, z którą właśnie go rozdzielono. Patrząc na afisz, Modot wyobraża sobie palec Lyi Lys, jego ruchy przywodzą na myśl onanizm, sugestie tą potęguje przemiana na chwile puszku w kłaczek falujących włosów. Reklama obnośna nylonowych pończoch firmy Anitta jeszcze bardziej zwiększa jego niepokój.

Śmierć

Surrealiści konsekwentnie demaskowali hipokryzje społeczeństwa, które gloryfikując śmierć żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej, samobójstwa nie uznawało z moralnego punktu widzenia. Opisy dziwacznych samobójstw pojawiających się w prasie przedrukowywali, w szczególności te, w których pojawiały się słowa desperat, nieszczęśnik, które funkcjonowały z oficjalną francuską polityką.  „Żyjemy umieramy. Jaką role odgrywa w tym wszystkim własna rola? Wydaje się, że samobójcy działają jakby we śnie.” La Revolution Surrealista 15.01.1925. Surrealiści o samobójstwie rozmawiali, traktowali odebranie sobie życia, jako wyraz człowieczeństwa. Bunuelowi sceny samobójstw służą do formowania ironicznego komentarza do rozważań nad ludzką naturą. W „Złotym wieku” strzela sobie w głowę „szlachetny” minister a jego przepełnione ideałami ciało ulatuje pod sufit.


Każda z uprawianych i lansowanych przez surrealizm odmian piękna była powiązana w jakiś sposób z zagadnieniami moralnymi, z afirmacją buntu, z wyzwalaniem człowieka z wszelkich przymusów. Najbardziej bezpośrednie przymusy te, jak też i rozmaite tabu moralne i obyczajowe atakował czarny humor. Nadrealność obecna była potencjalnie w tajemniczych zjawiskach i niesamowitych zdarzeniach, które budząc grozę miały również poczucie możliwości czegoś niemożliwego. Piękno konwulsyjne – samo w sobie mogące uchodzić za symbol moralny poświadczający metafizyczną wartość miłości i poznawczą wartość wyobraźni wyzwolonej – siłą fascynującej wizji pośrednio miało ukazywać nędzę powszechnego bytowania i zbudzać nostalgię za innym światem.
Surrealiści za pomocą sztuki chcieli przekształcać świat i zmienić życie, a filmy Bunuela są tego najlepszym przykładem.

Julika Tatur
zdjęcia Wikipedia